Voorbij de verpakking: universele spiritualiteit

Wie zich verdiept in spiritualiteit komt terecht in een merkwaardig landschap. Zen, advaita, tantra, gnosis, kabbalah, mystiek, taoïsme, soefisme, esoterisch christendom: de namen verschillen, de beelden verschillen en soms lijken ook de opvattingen over mens en werkelijkheid mijlenver uit elkaar te liggen. Toch herkennen mensen die langere tijd verschillende tradities onderzoeken vaak iets anders: onder al die verschillen lijken bepaalde ervaringen, inzichten en bewustzijnsprincipes steeds opnieuw op te duiken. Zou er zoiets bestaan als een universele spiritualiteit?

Het is een vraag die relevanter wordt nu mensen voor zingeving niet de religieuze traditie die antwoorden biedt erbij op de ko9opt toe willen nemen. Daarbij ontstaat een interessante beweging: niet de traditie zelf staat centraal, maar de zoektocht naar de essentie die erin besloten ligt.

Culturele jas

Geen enkele spirituele traditie ontstaat in een vacuüm. Mensen proberen hun ervaringen te begrijpen met de taal, symbolen en denkbeelden die hun cultuur hun ter beschikking stelt. Zo ontwikkelden de gnostiek en later het esoterische christendom zich binnen een wereld waarin het christelijke begrippenkader dominant was. De non-dualistische filosofie van advaita ontstond binnen de Vedische cultuur van India. Zen draagt de sporen van het boeddhisme én van de Chinese en Japanse cultuur waarin het zich ontwikkelde. De kabbalah kreeg vorm binnen de joodse religieuze en mystieke traditie.

Dat culturele kleed is niet zomaar ballast die kan worden weggegooid. De symbolen, verhalen, rituelen en oefeningen hebben de traditie mede gevormd en maken haar toegankelijk. Maar cultuur en essentie zijn niet noodzakelijk hetzelfde.

Een mens hoeft zich tegenwoordig niet meer tot het hindoeïsme te bekeren om door advaita geraakt te worden. Meditatie wordt beoefend door mensen die zichzelf geen boeddhist noemen. Mystieke teksten van christenen worden gelezen door mensen die nauwelijks affiniteit hebben met kerk of dogmatiek. En de Kabbalistische Levensboom wordt bestudeerd ver buiten het jodendom.

Daarmee ontstaat een nieuwe vraag: wat gebeurt er wanneer we proberen de spirituele ervaring losser te zien van de cultuur waarin zij oorspronkelijk woorden heeft gekregen?

Vergelijken of doorgronden

Dat onderzoek moet niet worden verward met vergelijkende godsdienstwetenschap. Een godsdienstwetenschapper kan onderzoeken hoe het christelijke godsbeeld verschilt van Brahman in de Vedanta, hoe joodse mystiek zich historisch heeft ontwikkeld of welke overeenkomsten er bestaan tussen boeddhistische en christelijke meditatie. Daarbij worden tradities van buitenaf beschreven en met elkaar vergeleken.

Het zoeken naar universaliteit maakt een andere beweging. Daarbij luidt de vraag niet alleen: wat zeggen deze tradities? Maar ook: naar welke menselijke ervaringen of aspecten van bewustzijn proberen zij te verwijzen?

Dat is een riskantere onderneming. Wie te snel ‘universaliseert’, maakt van alle tradities gemakkelijk één spirituele soep. Nirvana is niet hetzelfde begrip als God, Tao, Ein Sof of Brahman. De verschillen zijn werkelijk en verdienen respect.

Dit hoeft ons niet te verhinderen een andere vraag te stellen. Wat als verschillende tradities vanuit verschillende culturele vensters hebben gekeken naar aspecten van dezelfde werkelijkheid?

Dezelfde vermoedens

Wie vanuit dat perspectief naar mystieke en spirituele tradities kijkt, ontdekt een aantal opvallende overeenkomsten.

1. Allereerst het vermoeden dat de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid niet de hele werkelijkheid is. Wat wij kunnen zien, meten en aanraken is werkelijk, maar daarmee is niet noodzakelijk alles gezegd.

2. Daarmee verbonden is het idee dat bewustzijn meer is dan een toeschouwer. In veel tradities participeert de mens in de werkelijkheid die hij probeert te kennen. De strikte scheiding tussen een wereld ‘daarbuiten’ en een bewustzijn ‘hierbinnen’ wordt op het diepste niveau minder vanzelfsprekend.

3. Een derde overeenkomst is dat er verschillende manieren van kennen lijken te bestaan. We kennen de wereld via feiten en zintuiglijke waarneming, maar ook door betekenisgeving, intuïtie en het herkennen van grotere principes en patronen. Mystieke tradities voegen daar nog een vorm van kennen aan toe die zich nauwelijks laat verwoorden: de directe ervaring van verbondenheid, eenheid of aanwezigheid. En precies daar loopt taal tegen haar grens.

4. Mystici uit zeer verschillende culturen zeggen uiteindelijk opmerkelijk vaak dat het diepste niet in begrippen kan worden gevangen. De Vedische traditie gebruikt neti neti: niet dit, niet dat. Taoïstische teksten waarschuwen dat het Tao dat benoemd kan worden niet het eeuwige Tao is. Ook in christelijke negatieve theologie en joodse mystiek verschijnt het besef dat het goddelijke uiteindelijk aan onze definities ontsnapt.

Misschien is juist die terughoudendheid een van de meest universele kenmerken van mystiek.

Ervaring vóór overtuiging

5. Nog een overeenkomst is minstens zo belangrijk: spirituele tradities zijn uiteindelijk geen verzameling ideeën. Ze ontwikkelen praktijken. Meditatie, contemplatie, gebed, mantra, ritueel, yoga, visualisatie, ademwerk, stilte: de vormen verschillen enorm, maar erachter ligt hetzelfde besef dat praten en denken over bewustzijn niet voldoende is. Iets moet worden onderzocht, beoefend en ervaren. Daarmee krijgt spiritualiteit een ander karakter. De vraag wordt minder: wat moet ik geloven? en meer: wat kan ik zelf onderzoeken?

Dat past opvallend goed bij de hedendaagse zoeker. Die wil zich vaak niet meer volledig identificeren met één religieuze of culturele traditie, maar evenmin genoegen nemen met een uitsluitend materialistisch wereldbeeld.

Misschien ontstaat precies daar ruimte voor een werkelijk universele spiritualiteit. Niet als nieuwe wereldreligie waarin alle verschillen worden weggepoetst. Ook niet als grabbelton waaruit we nemen wat prettig voelt. Maar als onderzoek naar bewustzijn waarbij oude tradities worden beschouwd als kaarten die door mensen in verschillende tijden en culturen zijn getekend, als portals naar de allerindividueelste waarheid.

De kaarten of portals verschillen. De werkelijkheid waarnaar ze verwijzen misschien minder dan we vermoeden.

Ewald Wagenaar is hoofdredacteur van Koorddanser en verzorgt cursussen via de Liefdesboom.nl

De Levensboom als universele kaart

Voor mij heeft de Kabbalistische Levensboom in die zoektocht een bijzondere betekenis gekregen. Niet omdat ik meen dat alle spirituele tradities eigenlijk kabbalah zijn. Integendeel. Ik zie de Levensboom als een ordeningsmodel waarmee ervaringen en bewustzijnskwaliteiten uit verschillende tradities naast elkaar kunnen worden onderzocht. En ja, ook andere tradities bieden ordeningsmodellen.

Twintig jaar geleden tekende ik daarom een Levensboom waarop ik zoveel mogelijk tradities, methoden en systemen uit het spirituele landschap probeerde te plaatsen. Van advaita en zen tot gnostiek, sjamanisme, astrologie en westerse mystiek. Dat vormde het begin van mijn ervaringsgerichte zoektacht naar wat ik Universele Kabbalah ben gaan noemen.

De tien sefirot beschouw ik daarbij nu niet alleen als begrippen uit de joodse mystiek, maar als aanduidingen van universele kwaliteiten van bewustzijn en werkelijkheid. De vier kabbalistische en esoterische werelden voegen daar een dimensie aan toe: de wereld van het concrete en feitelijke, die van betekenis, die van onderliggende principes en uiteindelijk die van de bron die zich niet amper laat benoemen. Dit alles laat zich bovendien persoonlijk ervaren.

De Levensboom geeft daarmee geen antwoord op de vraag welke traditie gelijk heeft. Hij nodigt uit tot een interessantere vraag: als zoveel mensen, verspreid over duizenden jaren en totaal verschillende culturen, naar een werkelijkheid voorbij het direct waarneembare hebben gezocht, wat hebben zij daar dan eigenlijk aangetroffen en wat kunnen we er als zielen in ontwikkeling nú van leren?

Universele spiritualiteit begint mogelijk bij de bereidheid om deze vraag open te houden.

Op 19 september start een nieuwe live-cursus over de universele Kabbalah in Baarn. liefdesboom.nl.