In mij ewaldt God – zoektocht naar de ziel

Wat is de ziel eigenlijk? Een eenvoudige vraag, zou je denken. We spreken over onze ziel alsof we precies weten wat we bedoelen. We voelen ons diep in onze ziel geraakt, spreken over zielsverwanten, zielenrust en bezieling. Soms zeggen we dat iets ons met hart en ziel bezighoudt. Maar waar hebben we het dan over? Wat is die ziel, waar bevindt zij zich en wat doet zij eigenlijk? Die zoektocht naar de ziel houdt me al lang bezig.

Tijdens mijn studie en beoefening van verschillende spirituele tradities kwam ik de ziel telkens tegen, steeds in een andere gedaante. In het christendom (‘gewoon’ als ziel), het soefisme (nafs, rūḥ), de Advaita Vedanta (Atman), het boeddhisme (anatta, niet-zelf) en onder meer in de Kabbalah (Nefesh, Ruach, Neshamah, Chayah en Yechidah). De ene traditie beschouwt de ziel als een onsterfelijke kern, de andere als een levensbeginsel of een ontwikkelend bewustzijn. Weer een andere ontkent juist het bestaan van een blijvende, zelfstandige ziel.

Hoe langer ik me erin verdiepte, hoe minder vanzelfsprekend het begrip werd. Het bleef me wel fascineren. Misschien omdat de zoektocht naar de ziel uiteindelijk ook de vraag is naar wie of wat ik en  de mens in essentie zijn. Beschrijven die verschillende tradities werkelijk iets anders, of kijken zij vanuit verschillende perspectieven naar dezelfde werkelijkheid?

Vier kenmerken van de ziel

In mijn zoektocht naar de ziel kwam ik steeds langs vier begrippen:: beginsel (of principe), bewustzijn, eenheid en eigenheid.

Met beginsel bedoel ik dat de ziel iets wezenlijks uitdrukt van het bestaan zelf. Geen onzichtbaar ding dat ergens in het lichaam huist, maar een bezielend beginsel dat zich in het leven toont en dat steeds opnieuw zichtbaar is.

Bewustzijn verwijst naar het vermogen om het bestaan te ervaren. We leven en kunnen ons daarvan bewust worden. We kunnen onszelf waarnemen, onze gedachten onderzoeken en zelfs de vraag stellen wie het eigenlijk is die waarneemt.

Eenheid verwijst naar de fundamentele samenhang van alles wat bestaat. Geen mens leeft op zichzelf. Ons lichaam, onze gedachten, onze gevoelens en onze levensgeschiedenis maken deel uit van een werkelijkheid die ons voortdurend draagt en vormt.

En eigenheid herken ik in de unieke wijze waarop ieder mens leeft, ervaart en handelt. We delen dezelfde werkelijkheid en toch verschijnt zij in ieder van ons anders én ieder verschijnt weer anders in die werkelijkheid. Deze eigenheid heeft als kwaliteit ook dat zij een eigen richting heeft.

Maar daarmee is de ziel nog niet verklaard. Er blijft genoeg te vragen open.

De Ene werkelijkheid

De zeventiende-eeuwse filosoof Baruch Spinoza hielp me met zijn gedachte dat er slechts één oneindige werkelijkheid bestaat verder in mijn zoektocht naar de ziel. Alles wat bestaat, ook de mens, vormt daarvan een individuele uitdrukkingswijze: wij bestaan in God, als eindige verschijningsvormen van die Ene werkelijkheid. Let op de hoofdletter die terug te vinden is in de Naardense Statenvertaling van de Bijbel als aanduiding van de hoogste godheid..

Daarmee zou voor mij de noodzaak verdwijnen om de ziel te beschouwen als een afzonderlijk geestelijk wezen dat vanuit een hogere wereld in een lichaam terechtkomt. Nee, de essentie of ziel is er dan al en lokaliseert zich in mijn persoon. Mijn bestaan is een onderdeel deel uit van die Ene werkelijkheid.

Waar dan de persoonlijke levensrichting vandaan moet komen?  Veel spirituele tradities spreken over een zielsbestemming. Alsof ergens een plan klaarligt dat ik tijdens mijn leven moet ontdekken en uitvoeren. Met die gedachte heb ik steeds meer moeite. Mijn richting hoeft niet vooraf vast te liggen. Zij kan ontstaan terwijl ik leef, ervaar, kies, handel en ontdek wat bij mijn natuur past. Ik neig ertoe om het zielepad daarom te herdefinieren: Je ontdekt de weg door hem te gaan.

Mijn eigenheid is daarbij geen onveranderlijk karakter. Mijn lichaam verandert, mijn inzichten ontwikkelen zich, mijn relaties beïnvloeden me, maar mijn essentie – zijnde een deel van de Ene – niet.  Ik herken wel in dat veranderlijke bestaan van mij een zekere samenhang, een eigen wijze van aanwezig zijn. Dat laat zich vooral retrospectief vaststellen. Misschien ligt daarin de ware betekenis van individuele bezieling.

De ziel opnieuw verwoord

Zo ontstond een definitie die meer recht doet aan mijn zoektocht naar de ziel. Geen definitieve waarheid, maar een formulering waarin ik me kan vinden: “De ziel is een uitdrukking van de Ene werkelijkheid die zich individueel manifesteert, als bewustzijn van het bestaan, in verbondenheid met het geheel en met een innerlijke gerichtheid die voortkomt uit de eigen aard.”

De ziel verwijst daarmee naar de wijze waarop de Ene werkelijkheid zich individueel uitdrukt. Mijn bewustzijn stelt me in staat mijn bestaan, mijn eigenheid en mijn verbondenheid met het geheel te ervaren.

Ook liefde krijgt hierin een bijzondere betekenis. Misschien is liefde, in haar diepste betekenis, het herkennen en ervaren van een eenheid die er altijd al is. Geen kracht die twee oorspronkelijk gescheiden werkelijkheden alsnog met elkaar moet verbinden, maar het bewustzijn van hun wezenlijke samenhang. Juist binnen die eenheid verschijnen talloze individuele vormen, ieder met eigen mogelijkheden, beperkingen en een eigen aard.

Ewalden als werkwoord

Zo ontstond er tijdens het nadenken over deze definitie een woordspeling. “Ik ben God”, dacht ik aanvankelijk met tal van filosofen en schrijvers. Maar die uitspraak klopt niet helemaal. Zij suggereert dat mijn individuele bestaan samenvalt met de oneindigheid van God. “God is in mij” dan? Ook dat dekt mijn gedachte niet. Alsof God zich ergens binnen mijn persoon bevindt. Nee, ik ben in God.

En die Ene werkelijkheid drukt zich ook als mij uit. In mijn lichaam, mijn bewustzijn, mijn karakter, mijn handelen en mijn unieke levensgeschiedenis. Toen kwam de zin: “In mij ewaldt God.” Met een kleine letter, want ewaldt is hier een werkwoord. God ewaldt in mij.

Ego en ontzag

Zo’n uitspraak kan gemakkelijk verkeerd begrepen worden. Alsof ik mezelf tot God verklaar, mijn persoon verhef tot iets goddelijks of een bijzondere plaats opeis in de schepping. Dat is precies wat ik er niet mee bedoel. Het besef dat de Ene werkelijkheid zich ook als mij uitdrukt, roept juist een diep gevoel van bescheidenheid op. Want wat ik doorgaans als mijn ‘ik’ beschouw, mijn persoonlijkheid, mijn opvattingen, mijn prestaties en mijn levensverhaal, vormt slechts iets tijdelijks en het gaat juist over een werkelijkheid die mij oneindig overstijgt.

Natuurlijk kan het ego kan zich met die verschijningsvorm identificeren en er een verhaal van maken: dit ben ik, dit heb ik bereikt, dit maakt mij bijzonder. Maar het besef van het ewalden reikt voorbij die identificatie.

Daar ervaar ik iets van mijn ware aard. Niet als een verborgen, volmaakt zelf dat ik moet zien te bereiken, maar als het besef dat mijn bestaan onlosmakelijk deel uitmaakt van het geheel. Dat ik daarin mijn eigen, unieke wijze van bestaan heb, zonder ooit los te staan van al het andere.

Dat besef roept een diep en bijna heilig ontzag op. Voor de oneindige verscheidenheid waarin de Ene verschijnt en waarvan ik deel uitmaak en me er bewust van kan zijn.

Ook voor de ander. Want wat in mij ewaldt, drukt zich in ieder ander op een eigen wijze uit. Dezelfde werkelijkheid, een andere gestalte. Dat besef nodigt uit tot respect, verwondering en liefde voor de ander.

Ewald Wagenaar

Vanaf eind januari 2027 verzorgt Ewald Wagenaar een Kabbalah-cursus op 6 zaterdagmiddagen in Baarn (Utrecht) met als thema ‘Kijken naar de ziel’. Meer informatie klik hier.