Kunst en liefde scheppen het leven
Er is een uur waarop de wereld nog niet is begonnen. Op de ezel staat het witte doek en wacht. In het atelier ligt de steen onaangeroerd. In de danszaal is de vloer nog leeg, op het scherm knippert de cursor, en ergens staat een fotograaf in het donker te wachten tot het licht komt. Niemand weet nog wat er vandaag gaat gebeuren, jij ook niet.
Dit is het uur van de kunstenaar, een uur van eenzaamheid, en dat is geen bijzaak maar het werkveld zelf. Wie schept, is vaak alleen, met de vraag naar het juiste ontwerp, de juiste taal, het mooiste ritme. De blik die beslist of een lijn blijft of verdwijnt, is de jouwe. Toch is die eenzaamheid niet leeg. Ze is bewoond. Wie lang genoeg in stilte werkt, ontdekt dat er iemand meeluistert, en dat er iemand terugspreekt.
De stem op de levensboom
De Kabbalah kent een kaart van die innerlijke wereld: de levensboom met zijn tien sefirot. In het midden, op het kruispunt van bijna alle paden, staat Tiferet: schoonheid, harmonie, het hart. Zij is geen compromis tussen liefde en strengheid, maar hun ontmoeting. Liefde zonder vorm lost op in sentiment. Vorm zonder liefde verstijft tot techniek. Tiferet is het moment waarop een werk precies genoeg is, en op de een of andere manier levend.
Elke kunstenaar kent die stem, ook zonder haar naam. De schilder hoort: nog een tint warmer. Laat dit stuk met rust. De beeldhouwer hoort: nog één slag, nee, laat het staan. De fotograaf hoort: nu niet. Wacht nog even op het licht. Het is geen stem van buiten, en ook niet die van je ego, want het ego wil bewijzen en deze stem wil waarmaken.
Henry Ward Beecher zei dat elke kunstenaar zijn penseel in zijn eigen ziel doopt. Neem dat penseel zo breed als je wilt: het is ook de beitel, de lens, de stylus, het lichaam dat een zin in de ruimte schrijft.
Eén stem, vele talen
De schilder werkt met tijd en laagjes. Onder de zichtbare laag ligt altijd de geschiedenis van eerdere keuzes, en juist die verborgen lagen geven een schilderij zijn diepte. Elke penseelstreek blijft zichtbaar, en misschien is schilderen daarom zo kwetsbaar en zo eerlijk: je kunt je handschrift niet verbergen.
De beeldhouwer werkt met weerstand en subtractie: je haalt weg tot dat ene overblijft dat er moest zijn. Daar zit een les in voor ieder leven.
Een danser werkt met het enige materiaal dat verdwijnt zodra het bestaat. Misschien is dat de zuiverste vorm van overgave: scheppen met het besef dat niets blijft, en het toch met volle aandacht doen.
De fotograaf traint zijn oog tot een instrument van liefde: kijken tot je ziet wat anderen voorbijlopen. Een goede foto zegt niet alleen: dit was er, maar ook: dit was het waard om te zien.
En dan zijn er de digitaal kunstenaar, de dichter, de componist, de keramist, de filmmaker, de weefster. Dezelfde stem, dezelfde zoektocht, een andere taal.
Waarom een kunstenaar niet kan falen
Charles Horton Cooley schreef: “An artist cannot fail; it is a success to be one.” We meten succes af aan verkoop en applaus. Cooley meet het af aan het feit dat je het doet, dat je elke dag terugkeert naar het doek, de steen, de vloer, de camera, het scherm.
Natuurlijk bestaat mislukking op het niveau van het werk. Maar een mislukt werk is geen mislukte kunstenaar. Het is een stap in een gesprek met de stem dat nog niet is afgelopen: de laag die niet lukte geeft diepte aan de laag die wel lukt. Je hoeft niet meer te bewijzen dat je kunstenaar bent. Je bent het op het moment dat je ervoor kiest te scheppen.
Kunst als genezing
Veel mensen komen bij kunst via een breuk: een verlies, een leegte die niet met woorden te vullen is. Het doek wordt een plek waar pijn vorm mag krijgen, het lichaam danst wat de taal niet kan zeggen. En dan gebeurt er iets. Wat begon als verwerking, wordt aanbod. Je maakt iets uit je eigen breuklijnen dat voor een ander een deur is. Iemand staat voor je werk en voelt: dit ken ik. Op dat moment is de genezing een gift geworden.
De ander in het werk
Dan de kern, de titel zelf. Kunst en liefde samen scheppen het leven. Samen, niet los van elkaar. Kunst zonder liefde kan briljant zijn en toch koud blijven. Liefde zonder kunst is vaak sprakeloos: ze voelt alles en kan het niet doorgeven. Waar ze samenkomen, ontstaat leven: een werk dat ademt en bij de kijker iets in beweging zet.
Die liefde heeft vele vormen: voor het materiaal, de geur van olieverf, het gewicht van steen; voor het onderwerp; voor degene die ooit zal kijken; en voor jezelf, zodat je volhoudt als het zwaar wordt. Vergeet ook de mensen niet die je dragen. Eenzaam scheppen betekent niet eenzaam leven. Het atelier heeft een deur, en achter die deur wachten mensen op wat je straks laat zien.
Blijf jezelf, blijf verwonderen
Dus wat nu, voor wie vandaag weer voor het witte doek, de lege dansvloer, het ruwe blok marmer of het donkere beeldscherm staat?
Geef niet op. De dag dat het niet lukt, is een gewone dag in een lang werkzaam leven. De kunstenaars die jij bewondert, kwamen de volgende dag terug.
Blijf jezelf. Niemand anders heeft jouw ogen, jouw geschiedenis, jouw handschrift, in verf, steen, beweging, licht of code. Volg de stem op de levensboom die jou toebehoort.
Verbaas de wereld, en jezelf. Maak iets wat je nog nooit hebt gemaakt. Laat de schilder dansen, de beeldhouwer filmen, de fotograaf schrijven. Laat een toevallige vlek of een barst toe. Verwondering is geen luxe, het is brandstof. Wie zich nog kan verwonderen, kan scheppen.
Tot slot
Ergens in de toekomst zal iemand een werk van jou zien, voelen of horen en even stilstaan. Misschien weet je het nooit. Maar het gebeurt, juist doordat je in de stilte bleef zoeken. Je bent niet alleen, ook als je je zo voelt. Er is de stem in het midden van de levensboom, er zijn de makers die je voorgingen, er zijn de mensen die wachten op wat je straks brengt.
Dus pak het penseel, de beitel, de camera, de stylus, of stap de vloer op. Dompel jezelf onder in je eigen ziel. En laat zien wat daar leeft.
Wouter ter Reehorst
Wouter ter Reehorst is kunstenaar en schrijver. Hij schildert met olieverf in zijn eigen atelier, werkt aan een reeks Kabbalistische schilderijen en schreef de trilogie Venus. Vanuit zijn belangstelling voor mensen en hun welzijn is hij ook verbonden aan het African Redeployment of Knowledge Programme (A-ReDoK). Voor hem scheppen kunst en liefde samen het leven.
